Nuôi ong dú kết hợp vườn cây miền Nam: vườn mương liếp

Ở miệt vườn miền Nam, khu vườn thường được đào mương, lên liếp: mương giữ nước, liếp cao trồng chôm chôm, sầu riêng, xoài, nhãn, bưởi, măng cụt, dừa. Kiểu vườn này nhiều cây, nhiều tầng tán, có nước quanh năm, nghe qua thì như sinh ra để nuôi ong dú. Đúng là hợp, nhưng chủ vườn cần tính trước ba chuyện riêng của miền Nam mà nơi khác không có hoặc không nặng bằng.

Bài này viết cho người đã có vườn trái cây, đang làm vườn là nghề chính, và muốn thêm vài thùng ong dú sao cho không vướng tay việc vườn.

Ba câu chủ vườn hay hỏi trước

Có làm vướng việc vườn không?

Ong dú không có ngòi đốt, người tưới, tỉa, bao trái, hái trái làm gần tổ vẫn bình thường. Chỉ cần đặt thùng lệch khỏi đường đi chính, chỗ ghe hoặc xe chở trái ra vào, để đàn không bị động mỗi ngày.

Có giúp vườn đậu trái hơn không?

Ong dú ghé hoa nhiều loại cây ăn trái và góp phần thụ phấn. Mức giúp được bao nhiêu tuỳ loại cây, tuỳ vườn; nên coi là lợi ích kèm theo, không thay được phân, nước và chăm sóc.

Có tốn nhiều công không?

Vài thùng thì công không nhiều: xem cửa tổ khi đi vườn, kiểm tra kiến, mưa dột, và chia mật khi có dư. Việc tốn công nhất thật ra là chuyện ghép lịch phun thuốc, bàn ở dưới.

Đặt tổ trên liếp: chỗ nào khô, chỗ nào sáng

Mương nước là cái hay của vườn miền Nam: ong có nước uống quanh năm, không phải làm khay nước như vùng khô. Nhưng mép mương lại ẩm, sương đọng, mùa nước lên có thể tràn. Cách đặt thường dùng:

• Đặt trên mặt liếp, cách mép mương một khoảng, chỗ đất cao nhất của liếp.
• Chọn hàng cây ngoài cùng hoặc đầu liếp, nơi có nắng buổi sáng lọt vào; giữa vườn tán khép kín thường tối và ẩm.
• Kê giá cao ngang bụng, chân giá đặt trong chén nước hoặc quấn vải tẩm dầu để chặn kiến.
• Che mái kín cho mùa mưa, mép mái dư ra ngoài để nước không chảy vào cửa tổ.
• Vườn có nhà chòi, nhà kho giữa vườn thì vách hướng đông của nhà kho là chỗ rất tốt.

Ghép lịch xử lý ra hoa với ong

Đây là chuyện riêng của vườn trái cây miền Nam: nhiều nhà xử lý cho cây ra hoa nghịch vụ để bán trái giá tốt, kèm theo là chuỗi đợt phun phân bón lá, thuốc kích thích, thuốc trừ sâu bệnh quanh lúc cây ra hoa và đậu trái. Đó cũng chính là lúc ong ghé hoa nhiều nhất.

Vườn trồng nhiều loại cây có cái lợi là không phải cây nào cũng xử lý cùng lúc, nên ong luôn có chỗ để sang. Vườn chuyên một loại, xử lý đồng loạt cả vườn, thì nên đặt tổ ở bìa vườn giáp đất tạp hoặc vườn nhà, không đặt giữa lô.

Vườn kế bên phun thì nhờ họ báo trước. Hàng xóm miệt vườn quen biết nhau, một tiếng nhắn là đủ để mình che cửa tổ đêm hôm trước.

Mùa mưa và mùa khô ở vườn miền Nam

Mùa mưa cây cỏ tốt, hoa dại ven bờ nở nhiều, nhưng mưa chiều dày đặc làm ong mất giờ đi làm, thùng dễ ẩm, kiến tìm chỗ khô và kéo lên tổ. Mùa khô thì nắng gắt cuối mùa, hoa dại cạn bớt, nhưng vườn có tưới và mương có nước nên vẫn dễ thở hơn nhiều vùng khác. Lịch chi tiết theo mùa có ở chuyên mục Khí hậu & mùa vụ.

Đừng làm sạch trơn bờ mương. Những đám cỏ hoa, rau dại, cây bụi ven mương là nguồn ăn nền của ong những lúc cây ăn trái chưa ra hoa. Phát gọn để đi lại được là đủ, chừa lại vài khoảng.

Mật, đàn giống và chuyện bán

Mật ong dú chua thanh, nhiều nước, mỗi vườn một vị theo cây trái quanh tổ; lấy về nên giữ ngăn mát. Chỉ lấy phần dư, chừa cho đàn qua những quãng thưa hoa. Đàn khoẻ thì tách ra để nhân, không ra rừng bắt tổ hoang.

Chủ vườn chưa có giống có thể tham khảo trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh — không xa miệt vườn — với tổ giống đã ổn định, mật ong dú, các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Vườn nào nuôi lâu, có tổ dư hay mật dư muốn trao đổi với người nuôi khác thì có chợ ong dú. Xem thêm chuyện mua bán trong vùng ở mục Mua bán tại chỗ.

Câu hỏi thường gặp