Mưa đầu mùa tháng 5 miền Nam: ong dú làm gì sau trận đầu

Sau trận mưa lớn đầu tiên của tháng 5, đàn ong dú miền Nam không hư hại gì nếu thùng không dột và không đọng nước. Việc của người nuôi trong tuần đầu là nhìn cửa tổ, kê lại thùng cho thoát nước, rồi chờ. Chưa nên mở tổ kiểm kỹ ngay, càng chưa nên tách đàn: đàn cần khoảng 10–20 ngày để bắt nhịp với nguồn hoa mới bật lên sau mưa.

Trận mưa đầu đến lúc nào và vì sao nó khác những trận sau

Ở Nam Bộ, mùa mưa thường bắt đầu từ cuối tháng 4 tới giữa tháng 5, có năm lệch sang cuối tháng 5. Trận đầu hay là mưa giông: trời oi từ trưa, khoảng 3–5 giờ chiều gió đổi hướng, mây đen kéo tới, mưa lớn trong 30–60 phút rồi tạnh. Trước đó là quãng nóng nhất năm, nhiều nơi trưa lên 35–37 độ.

Khác biệt lớn nhất của trận đầu là nó rơi xuống một khu vườn đã khô hơn bốn tháng. Bụi đất, phân chim, lá khô dồn lên mái tôn, máng xối và nóc thùng. Nước mưa trận đầu chảy xuống thường đục, cuốn theo bụi bẩn. Thùng đặt dưới mép mái, dưới máng xối hở là chỗ dễ bị nước bẩn táp vào nhất. Những trận sau nước sạch hơn, nhưng lúc đó đất đã ướt, kiến và mối bắt đầu di chuyển, nên mối lo đổi sang hướng khác.

Đàn ong dú phản ứng ra sao trong 24 giờ đầu

Ong dú (Tetragonula, Lepidotrigona…) cảm nhận được thời tiết đổi trước cả người. Chiều hôm có giông, người nuôi để ý sẽ thấy ong về tổ dồn dập từ sớm, cửa tổ đông lính gác, ít ong đi ra. Khi mưa xuống thì hầu như không còn con nào bay.

Sáng hôm sau trời trong, đàn ra lại khá sớm, thường từ 6 giờ 30 – 7 giờ. Có ba điều hay gặp:

• Ong đi lấy nước nhiều hơn dù ngoài kia nước đọng khắp nơi. Đàn đang hạ nhiệt cho tổ sau quãng nắng dài; đây là nếp cũ chưa đổi kịp.
• Ong mang nhựa về nhiều: vỏ cây ướt mềm, nhựa ở vết cắt cành, vết xước thân cây dễ lấy. Cửa tổ có thể dày thêm, ống cửa dài ra vài mi-li-mét trong tuần.
• Ong mang phấn về còn lưa thưa: hoa trong vườn chưa kịp nở, phải chờ thêm.

Nếu sáng hôm sau đã 8–9 giờ mà cửa tổ vẫn im, chỉ vài con gác, thì mới cần lo: thùng có thể đã bị nước vào, hoặc kiến tràn vào lúc mưa. Lúc đó mới mở xem.

Kiểm gì ngay hôm sau, kiểm gì để hai tuần sau

Người mới nuôi hay mở toang tổ sau trận mưa đầu để «xem có sao không». Ong dú không thích bị mở tổ khi độ ẩm vừa tăng vọt, các lớp màng sáp che tổ ươn ướt, mở ra rồi đóng lại dễ hở khe. Nên chia việc thành hai đợt.

Ngay sáng hôm sau, không mở nắp

1. Nghiêng nhẹ thùng, nhìn khe đáy: có nước rỉ ra là thùng đã ngấm. Kê lại cho đầu sau cao hơn đầu cửa khoảng 1–2 cm để nước không chảy ngược vào.
2. Sờ nóc thùng: gỗ ướt sũng mà nắp không có mái che phụ thì gác thêm một tấm che, chừa khoảng hở 5–10 cm cho thoáng.
3. Nhìn chân kệ: chén dầu, chén nước chống kiến có bị tràn, có bị lá rơi bắc cầu không. Sau mưa đầu, kiến rời tổ cũ dưới đất đi tìm chỗ khô, đây là lúc chúng dễ leo nhất.
4. Nhìn cửa tổ chừng 5 phút: ong ra vào đều, có ong mang phấn, có ong mang nhựa là ổn.

Hai tuần sau, khi mưa đã đều

Lúc này mới mở nắp vào buổi sáng trời ráo, khoảng 8–10 giờ. Xem ba thứ: bầu phấn mới có được đắp thêm không, vùng ấu trùng có lan rộng ra không, và đáy thùng có chỗ nào mốc trắng, mốc xanh không. Mốc nhỏ ở góc đáy thì lau khô bằng khăn sạch, không xịt gì. Mốc lan lên bầu phấn thì gỡ bầu hỏng ra, vì phấn mốc sẽ hút ruồi ký sinh tới.

Cỏ hoa bật lại theo trình tự nào

Đây là phần làm người nuôi miền Nam yên tâm nhất. Quãng cuối mùa khô, nhiều vườn gần như hết hoa, đàn sống bằng kho dự trữ và vài cây chịu hạn. Sau trận mưa đầu, thứ tự hoa trở lại thường như sau, tính từ kinh nghiệm nhiều vườn ở Đông Nam Bộ và miền Tây:

Vườn nào ít cỏ vì chủ nhà xịt cỏ sạch quanh gốc thì quãng chờ dài hơn. Nếu có thể, đầu mùa mưa nên để một dải cỏ hoa ven bờ rào, chỉ cắt thấp chứ không diệt. Có thể xem thêm các cây quen thuộc ở mục nguồn hoa địa phương.

Vì sao chưa nên tách đàn ngay sau trận đầu

Nhiều người nghe «mùa mưa là mùa tách đàn» nên vừa thấy mưa là tách. Sai ở chỗ: tách đàn cần đàn mẹ đang dư quân, dư phấn và có ong chúa tơ sẵn sàng. Cuối mùa khô, phần lớn đàn đã co lại: vùng ấu trùng nhỏ hơn, bầu phấn vơi. Trận mưa đầu chưa thay đổi điều đó ngay.

Dấu hiệu nên chờ thêm khi mở tổ:

• Vùng bánh tổ (ấu trùng) nhỏ hơn nắm tay ở thùng cỡ phổ thông.
• Bầu phấn ít, nhiều bầu rỗng hoặc chỉ còn đáy.
• Không thấy ô chúa (ô to hơn hẳn ở rìa bánh tổ).

Dấu hiệu có thể tách, thường thấy từ cuối tháng 6 sang tháng 7: bánh tổ lan gần kín khoang, ong non màu nhạt đông ở rìa, bầu phấn mới đầy và còn ẩm, có ô chúa. Tách lúc này, đàn con có cả nguồn hoa lẫn thời gian xây lại trước đỉnh mưa tháng 9–10. Ghi lại ngày tách vào sổ hay vào ứng dụng ghi chép tổ để năm sau so.

Năm mưa đến trễ hoặc mưa rồi lại nắng

Có năm mưa một trận giữa tháng 5 rồi nắng gắt thêm hai, ba tuần. Người miền Nam gọi là mưa «giả». Khi đó đàn đã đổi nhịp sang ra quân mạnh, cỏ hoa vừa đâm chồi lại héo, kho dự trữ bị kéo xuống nhanh. Đây là lúc dễ thấy đàn yếu đi nhất trong năm.

Cách xử lý đơn giản: coi như mùa khô chưa hết. Giữ nguyên các việc mùa khô như che nắng nóc thùng, đặt khay nước có đá sỏi cho ong đậu, không lấy mật. Đàn nào nhẹ hẳn khi nhấc thùng thì mới tính chuyện cho ăn bổ sung bằng chính mật ong dú của trại, lượng nhỏ, đặt trong tổ. Đừng vì một trận mưa mà dỡ mái che, cũng đừng vội dời thùng ra chỗ trống.

Những việc không cần làm sau trận mưa đầu

• Không cần lấy mật để «dọn kho cho mùa mới». Cuối mùa khô kho đã mỏng, lấy lúc này là bỏ đói đàn.
• Không cần xịt thuốc kiến quanh thùng. Kiến nhiều thì làm lại chân kệ và dọn lá; thuốc xịt ngấm nước mưa có thể chảy tới chỗ ong lấy nước.
• Không cần đổi thùng mới chỉ vì gỗ ngả màu. Gỗ ngấm nước rồi khô lại là bình thường; chỉ đổi khi mục, nứt hở.
• Không cần bọc kín thùng bằng ni lông. Bọc kín làm hơi nước đọng bên trong, tổ còn mốc nhanh hơn để hở.

Việc nên làm ngay tuần này

Đi một vòng quanh chỗ đặt tổ trước khi mưa đều: thông máng xối phía trên thùng, cắt cành chạm nóc thùng, kê thùng nghiêng nhẹ về phía cửa, làm lại chân kệ chống kiến và để một dải cỏ hoa ven rào. Ghi ngày trận mưa đầu năm nay để năm sau đối chiếu. Hai tuần sau mới mở tổ xem kỹ, và chỉ tính chuyện tách khi đàn đã thật sự dư. Muốn xem thêm cách đổi nhịp chăm theo mùa, đọc các bài ở mục khí hậu và mùa vụ.