Mái tôn tháng 3–4 miền Nam: giữ tổ ong dú không yếu

Tổ ong dú đặt dưới mái tôn vào tháng 3–4 ở miền Nam cần được tách khỏi lớp tôn bằng một khoảng hở thoáng gió, có thêm tấm che cách nhiệt và tránh nắng chiều chiếu thẳng vào thân thùng. Cuối mùa khô là lúc mái tôn tích nhiệt mạnh nhất trong năm, hơi nóng dội xuống từ trưa tới chiều tối, và đàn yếu thường yếu từ chính quãng này chứ không phải vì thiếu hoa.

Bài này dành cho người nuôi ở nhà phố, nhà có hiên lợp tôn, sân sau che mái tôn, nhà xưởng nhỏ — những chỗ quen thuộc ở TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh và cả miền Tây.

Vì sao tháng 3–4 là quãng khó nhất dưới mái tôn

Tôn mỏng hấp nhiệt rất nhanh và nhả nhiệt xuống bên dưới. Sáng sớm còn mát, nhưng từ gần trưa hơi nóng bắt đầu dồn lại trong khoảng giữa mái và trần hiên, tới chiều thì không khí sát mái nóng hơn hẳn ngoài sân. Tháng 3–4 lại là cuối mùa khô: trời ít mây, gió nóng, mặt đất khô, nên không có gì đỡ cho mái tôn.

Ong dú giữ nhiệt trong tổ bằng cách quạt cánh, đứng dày ở cửa tổ và hạn chế ra vào. Khi bên ngoài nóng kéo dài nhiều ngày, đàn tốn sức chống nóng thay vì đi lấy mật, lấy phấn. Phần sáp và nhựa làm vách bầu mật, bầu phấn bị mềm ra; bầu mật có thể chảy nhão, kéo theo kiến và ruồi. Đàn mới tách, đàn ít quân chịu đựng kém nhất.

Chỗ nào dưới mái tôn là chỗ tệ nhất

• Kệ cao sát mái, nơi người ta hay để tổ cho «gọn chỗ».
• Góc hiên hướng tây, bị nắng chiều chiếu xiên vào thân thùng.
• Gác lửng, ban công có mái tôn mà không có trần hay lớp chống nóng.
• Dãy tường gạch phơi nắng, tổ treo áp sát tường đó.

Dấu hiệu tổ đang chịu nóng

Đừng đợi ong chết mới biết. Đàn chịu nóng có những biểu hiện nhìn từ ngoài là thấy, không cần mở nắp:

• Buổi chiều, ong đứng tụ thành lớp dày ở cửa tổ và quanh miệng thùng, ít bay đi.
• Lượt ong về mang phấn thưa hẳn so với buổi sáng hoặc so với tuần trước.
• Có vệt mật rỉ ra ở khe nắp, đáy thùng, hoặc kiến bắt đầu bò lên chân kệ.
• Mùi tổ nồng hơn bình thường, có khi hơi chua gắt.
• Vài ngày sau thấy ong non, ong chết rơi dưới cửa tổ nhiều hơn mọi khi.

Cách kiểm đơn giản nhất: khoảng hai, ba giờ chiều, áp lòng bàn tay lên nắp thùng và thành thùng phía hứng nắng. Thấy ấm là chuyện thường; nóng tới mức không giữ tay lâu được là tổ đang quá ngưỡng thoải mái của đàn. Ai có nhiệt kế thì đặt một cái sát thùng, so với một cái ngoài sân có bóng cây để thấy chênh lệch thật ở nhà mình.

Bảng xử lý theo từng kiểu chỗ đặt

Cách làm mát tổ mà không làm phiền đàn

1. Hạ độ cao. Không khí sát mái là lớp nóng nhất. Chỉ cần đưa tổ xuống thấp hơn một quãng, đặt lên kệ chắc chắn, đàn đã dễ thở hơn nhiều.
2. Tạo khoảng hở phía trên. Giữa nắp thùng và vật che bên trên nên có khoảng trống để gió lùa. Một tấm ván hoặc tấm xốp cách nhiệt kê trên nắp, chừa khe hai bên, hiệu quả hơn đắp sát.
3. Chắn nắng chiều. Nắng xiên từ hướng tây là thủ phạm hay bị bỏ qua vì buổi sáng nhìn không thấy. Một tấm lưới che, phên tre hay chậu cây lớn đặt đúng hướng là đủ.
4. Giữ thành thùng dày. Thùng gỗ dày giữ nhiệt ổn định hơn thùng mỏng. Nếu đang dùng thùng mỏng, có thể bọc thêm một lớp ngoài (gỗ ván, tấm xốp) nhưng không bịt kín lỗ thoáng.
5. Làm mát xung quanh, không làm ướt tổ. Tưới nền, tưới cây quanh hiên vào chiều tối giúp hạ nhiệt khu vực. Tuyệt đối không phun nước thẳng vào thùng hay cửa tổ.

Có nên lắp quạt không

Quạt thổi chung cho cả khu hiên thì được, nhưng không chĩa thẳng vào cửa tổ — gió mạnh làm đàn khó điều tiết bên trong và cản ong ra vào. Thông gió cho cả mái (chụp thông gió, khe hở nóc) là cách bền hơn.

Khi nào nên dời hẳn tổ đi chỗ khác

Nếu đã che chắn mà tay áp lên thùng buổi chiều vẫn nóng rát, đàn vẫn tụ dày ở cửa tổ nhiều ngày liền, thì nên dời. Chọn chỗ mới có bóng mát buổi chiều, thoáng gió, không bị nước mưa tạt khi chuyển sang tháng 5.

• Dời lúc chiều tối, khi ong đã về tổ hết; bịt cửa tổ nhẹ bằng lưới hoặc mút thoáng khí.
• Bê thùng nằm ngang, đi chậm, tránh xóc.
• Đặt xong mới mở cửa; sáng hôm sau quan sát ong bay định hướng lại quanh chỗ mới.
• Dời trong phạm vi sân nhà thì nên dời hẳn một lần, đừng mỗi ngày dịch một chút khiến ong bay về chỗ cũ lạc đàn.

Những chi tiết chọn vị trí theo mùa có thể xem thêm ở chuyên mục Khí hậu & mùa vụ.

Những việc hay làm nhưng nên tránh

• Mở nắp giữa trưa để «cho bớt nóng»: làm đàn hoảng, nắng chiếu thẳng vào bánh tổ, bầu mật vốn đang mềm dễ vỡ thêm.
• Phủ bao tải ướt lên thùng: hơi nước bốc lên rồi đọng vào trong thùng khi trời dịu, sinh ẩm mốc.
• Chia đàn trong đợt nắng gắt: đàn con ít quân, chịu nóng kém; nên để qua đầu mùa mưa.
• Thu mật dồn dập cuối mùa khô: đàn đang cần dự trữ để vượt quãng hụt hoa; thu ít, chừa phần cho ong.

Lời khuyên từ trại

Người nuôi lâu năm ở vùng nắng gắt thường nói: với ong dú, cái nóng dồn nén mới đáng lo, còn nắng thoáng gió đàn chịu được. Vì vậy, trước tháng 3 hãy đi một vòng quanh nhà lúc ba giờ chiều, tìm chỗ mát nhất có thể đặt tổ, chuẩn bị sẵn tấm che, thay vì đợi đàn yếu mới xoay xở. Trại Ong Quý ở vùng Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú trong điều kiện nắng nóng điển hình của miền Đông, có mật ong dú, tổ giống và các sản phẩm từ sáp ong dú; ai muốn xem tận mắt cách trại bố trí bóng mát cho tổ có thể đăng ký tham quan, học tại trại.

Câu hỏi thường gặp