Lúa trổ bông: ong dú có lấy phấn lúa không?

Ong dú có thể bay ra ruộng lấy phấn lúa, nhất là vào buổi sáng những ngày lúa phơi màu và quanh nhà ít hoa khác. Nhưng lúa chỉ cho phấn, không cho mật, và hoa lúa mở rất ngắn, nên đồng lúa chỉ là nguồn phụ trong vài tuần. Với nhà sát ruộng ở miền Nam, cái cần tính kỹ mùa lúa trổ không phải ong được bao nhiêu phấn, mà là ong có dính thuốc phun ruộng hay không.

Hoa lúa là loại hoa gì đối với con ong

Nhìn bông lúa lúc trổ, nhiều người tưởng đó là mùa hoa lớn. Thật ra hoa lúa thuộc nhóm cây thụ phấn nhờ gió và tự thụ phấn là chính. Cây không cần côn trùng nên cũng không "trả công" cho côn trùng bằng mật hoa hay màu sắc sặc sỡ.

Hoa mở ngắn, chỉ vào buổi sáng

Mỗi gié lúa có nhiều hoa nhỏ. Khi trời nắng ráo, vỏ trấu hé ra, nhị đực thò ra ngoài, tung phấn rồi khép lại, thường chỉ trong khoảng một hai tiếng, phần lớn rơi vào buổi sáng. Cả ruộng phơi màu kéo dài vài ngày đến một tuần tùy giống và độ đều của ruộng. Ngày mưa dầm, hoa mở muộn hoặc phấn bị ướt, ong gần như không lấy được gì.

Phấn khô, nhẹ, bay theo gió

Phấn lúa được tạo ra để gió mang đi, nên hạt nhẹ, khô, rời. Ong phải bám vào nhị, cào phấn vào giỏ chân. Với ong mật, người ta đã thấy cảnh này ở nhiều vùng trồng lúa. Với ong dú, thân nhỏ hơn, việc gom phấn lúa có thể xảy ra khi đồng ruộng sát tổ và xung quanh thiếu hoa, nhưng mức độ thì mỗi nơi một khác. Cách duy nhất để biết là tự quan sát.

Ruộng lúa cho ong dú được gì, không cho gì

Đàn ong dú cần bốn thứ từ bên ngoài: mật hoa để làm mật, phấn để nuôi ấu trùng, nhựa cây để làm keo và sáp tổ, nước để điều hòa. Đồng lúa đáp ứng rất lệch.

Nói cách khác, ruộng lúa không làm nên mùa mật. Người nuôi gần ruộng mà thấy thùng nhẹ trong lúc lúa trổ rộ cũng đừng ngạc nhiên. Nguồn nuôi đàn thật sự vẫn là cây trong vườn và hoa dại quanh nhà, những thứ đã nói ở chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Cách tự quan sát xem ong có ra đồng

Nhiều người kể «ong bay ra ruộng» nhưng thật ra là ong đi ngang qua ruộng để tới hàng dừa, bụi cỏ bên kia bờ. Muốn biết chắc, làm theo các bước sau trong mấy ngày lúa phơi màu:

1. Chọn giờ: ngồi gần cửa tổ từ khoảng giữa buổi sáng, lúc nắng đã lên và lá lúa khô sương.
2. Nhìn chân ong về tổ: ong mang phấn có hai cục nhỏ ở chân sau. Phấn lúa thường màu vàng nhạt, ngả kem. Ghi nhớ màu này để so với những ngày lúa chưa trổ.
3. Ra ruộng gần nhất: đứng sát bờ, nhìn kỹ những bông đang phơi màu. Nếu ong dú ghé, sẽ thấy con ong nhỏ, đen, bám lâu trên nhị chứ không bay lượn như ruồi.
4. So với buổi chiều: chiều hoa lúa đã khép. Nếu chiều ong vẫn mang phấn cùng màu về, nhiều khả năng phấn đó từ cây khác chứ không phải lúa.
5. Ghi lại vài dòng vào ghi chép của mình: ngày lúa trổ, màu phấn, mức ra vào cửa tổ. Sang vụ sau đã có cái để so.

Nếu sau mấy buổi vẫn không thấy ong dú trên bông lúa, cũng không sao. Nhiều đàn bỏ qua lúa hoàn toàn khi vườn còn hoa khác.

Thuốc ruộng mùa trổ: rủi ro chính

Giai đoạn lúa làm đòng đến trổ là lúc bà con hay phun để giữ bông: thuốc trừ rầy, trừ sâu đục thân, sâu cuốn lá, thuốc trừ nấm cho cổ bông. Đây cũng chính là lúc ong có lý do ra ruộng. Hai thứ trùng nhau là bài toán khó nhất của nhà sát đồng.

Ong dính thuốc theo những đường nào

• Trực tiếp: ong đang bám bông lúa đúng lúc máy phun đi qua.
• Qua phấn: phấn dính thuốc mang về tổ, nuôi ấu trùng. Đàn không chết ngay mà yếu dần, ít ong non.
• Qua nước: ong uống nước đọng trên lá, mặt ruộng sau đợt phun.
• Theo gió: phun lúc gió thổi về phía nhà, sương thuốc bay tới tận chỗ đặt tổ.

Dấu hiệu nên nghi ngờ

Sau một đợt phun, nếu thấy ong chết rải rác trước cửa tổ, ong bò lết dưới đất, cửa tổ vắng hẳn trong khi trời đẹp, thì nên nghĩ tới thuốc trước khi nghĩ tới bệnh hay kiến. Lúc này đừng dời tổ vội; quan trọng hơn là cắt nguồn nước ruộng và che chắn cho các đợt sau.

Nhà sát ruộng: đặt tổ và chuẩn bị trước mùa trổ

Không ai bảo được hàng xóm ngưng phun. Việc làm được là giảm khả năng đàn của mình dính thuốc.

• Đặt tổ quay lưng ra đồng: cửa tổ hướng vào vườn, có hàng cây, bụi chuối, bờ rào xanh chắn giữa tổ và ruộng. Ong ra cửa sẽ gặp hoa trong vườn trước.
• Lùi tổ vào sâu trong vườn nếu có chỗ, càng xa mép ruộng càng tốt, vì ong dú có tầm bay ngắn hơn ong mật.
• Giữ nguồn nước sạch gần tổ: một khay nước nông có sỏi hoặc lục bình, thay thường xuyên, để ong không phải ra ruộng uống.
• Trồng, giữ hoa quanh nhà trước mùa trổ: dừa, cau, cây ăn trái, rau gia vị để trổ bông, hoa dại bờ mương. Vườn đủ hoa thì ong ít có lý do ra đồng.
• Hỏi lịch phun: chủ ruộng sát nhà thường phun theo lịch trổ. Biết trước một ngày là kịp chuẩn bị.
• Hôm phun thì che chắn: phủ tấm vải ướt hoặc tấm che thoáng khí lên phía tổ quay ra ruộng, hạn chế ong ra trong mấy tiếng phun, mở lại khi gió đã tan sương thuốc. Không bịt kín tổ lâu giữa nắng.

Đồng lúa theo vụ ở miền Nam: nhìn cả năm

Miền Nam làm lúa nhiều vụ, nên mùa trổ không chỉ một lần trong năm. Mỗi lần trổ là một đợt phấn ngắn đi kèm một đợt phun. Giữa các vụ, ruộng cày ải, ngập nước hoặc để gốc rạ: lúc đó đồng gần như không cho ong gì, đôi khi chỉ có cỏ trổ hoa trên bờ.

Vì vậy, nếu mới nuôi và đang cân nhắc đặt tổ sát ruộng, hãy tính ngược: nguồn hoa quanh năm của nhà mình nằm ở đâu? Nếu câu trả lời chỉ có ruộng lúa, nên trồng thêm cây hoặc chọn chỗ đặt khác. Còn nếu vườn đã có dừa, cây ăn trái, bờ mương nhiều cỏ hoa, thì ruộng lúa chỉ là phần thêm, và rủi ro thuốc là thứ cần quản lý.

Lời khuyên từ trại

Trại ong dú ở vùng Trảng Bàng cũng sống giữa ruộng và vườn, nên kinh nghiệm chung là: đừng chọn chỗ đặt tổ vì «gần ruộng thì ong có ăn». Chọn chỗ có cây quanh năm, có bóng mát, có hàng cây ngăn với ruộng. Mùa lúa trổ thì để ý lịch phun hơn là để ý ong có ra đồng hay không. Nếu muốn xem tổ ong dú khỏe trông thế nào, nếm mật ong dú đúng vị chua thanh, hay tìm tổ giống và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, có thể tham khảo trại Ong Quý. Ghi lại ngày phun, ngày lúa trổ và tình hình cửa tổ theo từng vụ sẽ dễ hơn nếu dùng sổ quản lý đàn trên app Ong Dú.

Câu hỏi thường gặp